Czym jest agresja i jak się przejawia u dzieci nieneuronormatywnych?

Na początek warto zrozumieć, że agresja nie jest tym samym co złość. Złość jest emocją. Jak każda inna emocja nie jest ani pozytywna, ani negatywna – jest neutralna. Można ją zdefiniować jako emocję trudną, ale nie podlega ona ocenie w kategoriach „dobra” czy „zła”. Każdy człowiek – dziecko i dorosły, neuronormatywny i nie – ma prawo odczuwać pełen wachlarz emocji, w tym złość. Jest ona ważną informacją – pojawia się najczęściej wtedy, gdy nasze granice zostaną przekroczone, i jako sygnał o tym jest tak naprawdę cenna i niezbędna. 

Czym innym jest już agresja. To nie emocja, a konkretne zachowanie – działanie, którego emocja jest źródłem. Jako manifestacja emocji agresja ocenie już podlega i nie powinna być akceptowana. Przede wszystkim dlatego, że jest to zachowanie szkodliwe społecznie i niebezpieczne – także dla dziecka, które je przejawia. Tak zresztą agresja jest definiowana – jako zachowanie zagrażające bezpieczeństwu osoby, która się jej dopuszcza, bądź jej otoczeniu. W tym drugim przypadku zachowania agresywne najczęściej są u dzieci ze spektrum autyzmu skierowane przeciwko opiekunowi (ok. 56% przypadków), nieco rzadziej w stosunku do innych osób z otoczenia dziecka (około 32%).

Skąd się bierze agresja u dzieci ze spektrum autyzmu?

To bardzo ważne pytanie, które powinien zadać sobie każdy rodzic, który chce skutecznie i bezpiecznie pomóc swojemu dziecku. Tylko znając źródło agresji i potencjalne sytuacje będące wyzwalaczem zachowań agresywnych, można zastosować skuteczne metody zapobiegania im i wypracować we współpracy z dzieckiem inne niż agresja skuteczne strategie radzenia sobie w trudnych sytuacjach. 

Bardzo istotne jest to, że zachowania agresywne w przypadku dziecka z autyzmem nie są przejawem złośliwości. Nie ma w nich intencji zrobienia sobie lub komuś krzywdy. Są raczej próbą zakomunikowania otoczeniu swoich niezaspokojonych potrzeb, tego, że jego granice zostały przekroczone, że sytuacja, w której się znajduje, jest dla niego trudna do zniesienia. Dziecko robi to w taki sposób, w jaki potrafi. Jeśli nie umie wyrazić swoich emocji inaczej – na przykład werbalnie – ucieka się do agresji. 

Choroba ta charakteryzuje się powtarzalnym wzorcem zachowań. Dzieci ze spektrum preferują rutynę i zwykle źle znoszą wszelkie odstępstwa od przewidywalnego harmonogramu codziennych działań. (Zobacz też Jak rozpoznać autyzm u dziecka) W takim schemacie czują się bezpiecznie, a każde odstępstwo od znajomej rutyny oznacza dla nich konieczność opuszczenia strefy komfortu wbrew ich woli. Jakakolwiek ingerencja w ten bezpieczny wzorzec jest dla dziecka powodem frustracji, którą może manifestować poprzez agresję.

Zachowania agresywne mogą wynikać także z nadmiaru bodźców w otoczeniu dziecka lub wystąpienia takich bodźców (dźwiękowych, zapachowych, wzrokowych), które dziecko szczególnie źle znosi. Warto pamiętać przy tym, że niektóre bodźce, neutralne dla dzieci neuronormatywnych, są dla dzieci ze spektrum ogromnym problemem, z którym zachowaniem agresywnym próbują sobie poradzić – pozbyć się kłopotliwego bodźca lub od niego uciec. Niemal zawsze zachowania agresywne u dziecka za spektrum są konsekwencją bezradności. Nasze spokojne i mądre postępowanie jest w takim wypadku bezcenne – tylko dorosły może pomóc dziecku tę bezradność pokonać i wypracować nowe strategie radzenia sobie w trudnych sytuacjach.

Co robić, gdy dziecko autystyczne reaguje agresją?

Na początek – przede wszystkim uważnie przyglądaj się zachowaniom i reakcjom swojego dziecka. Możesz nawet swoje obserwacje zapisywać w notatniku – to pomaga zauważyć pewne prawidłowości czy schemat reakcji zależnie od okoliczności. Nie ma lepszego sposobu, który pozwoli zidentyfikować potencjalne przyczyny zachowań agresywnych, niż uważna obserwacja dziecka i jego reakcji. Każde dziecko jest inne i reaguje w specyficzny tylko dla siebie sposób.

Trzeba bacznie obserwować, jakie okoliczności powodują, że dziecko staje się nerwowe. Może plan dnia uległ zaburzeniu? Może wokół jest zbyt głośno? Być może dziecko ucieka się do agresji, gdy jest głodne, śpiące lub potrzebuje skorzystać z toalety? a może nie potrafi pogodzić się z odmową ze strony rodzica lub z utratą jakiegoś przedmiotu? Takich sytuacji może być wiele, ale zwykle są one powtarzalne, dlatego uważna obserwacja pomaga przewidzieć je, a w konsekwencji albo skutecznie eliminować z otoczenia nadmiar bodźców i unikać sytuacji drażliwych, albo uczyć dziecko radzenia sobie z emocjami i skutecznej komunikacji dla zaspokojenia swoich potrzeb w miejsce egzekwowania ich agresją.

Metody pracy z agresją u dziecka autystycznego

Jeśli zauważasz u dziecka zachowania agresywne, a jest ono już zdiagnozowane w kierunku autyzmu, przede wszystkim rozważ skorzystanie z profesjonalnej terapii behawioralnej. Specjaliści często korzystają z narzędzi takich jak ocena funkcjonalno-behawioralna, aby rozszyfrować, dlaczego dziecko ze spektrum autyzmu zachowuje się w określony sposób. Chodzi o to, by zrozumieć, jaka jest funkcja danego zachowania u dziecka z autyzmem. Może w ten sposób komunikuje Ci, że nie podoba mu się to, co robisz? A może zadanie, które ma wykonać w szkole, jest zbyt skomplikowane? Być może manifestuje krzykiem czy biciem, że pragnie czegoś, czego nie może mieć? Zidentyfikowanie „komunikacji” stojącej za danym zachowaniem jest pierwszym krokiem do nauczenia dziecka odpowiednich zachowań, które mogą odzwierciedlać jego potrzeby i pragnienia. 

Metoda wzmocnień pozytywnych

Jedną ze skutecznych metod pracy terapeutycznej mającej wyeliminować agresję jest metoda nagród – wzmocnień pozytywnych. Pożądane zachowania dziecka są nagradzane, co wzmacnia konkretne zachowanie i zwiększa prawdopodobieństwo, że dziecko zechce je powtarzać. W przypadku zachowania agresywnego dziecko nie dostaje nagrody. Ważne jest to, że nie obowiązują kary. Zamiennikiem kary jest tutaj brak nagrody jako konsekwencja niepożądanego zachowania. 

W domu można opracować z dzieckiem prosty system nagród i np. za każde pozytywne zachowanie wręczać mu kamyczek czy żeton. Większa ilość żetonów powinna oznaczać pożądaną przez dziecko nagrodę, o której będzie wiedziało wcześniej – taka obietnica będzie pozytywnym wzmocnieniem i zwiększy motywację dziecka.

Ćwicz komunikowanie się

Warto ćwiczyć z dzieckiem komunikowanie swoich potrzeb i emocji. Można to robić w warunkach domowych na wiele sposobów. Jeśli dziecko jest głodne, to trzeba uczyć je, że ma o tym mówić, zamiast np. szczypać. Jeśli komunikaty werbalne są zbyt trudne, można nauczyć dziecko posługiwania się kartami czy obrazkami – może wówczas zasygnalizować głód, dotykając obrazka z jedzeniem. Wsparcie wizualne, takie jak obrazki, zdjęcia lub harmonogramy, może pomóc dzieciom z autyzmem zrozumieć, czego się od nich oczekuje. Jeśli możesz, oczywiście w zdroworozsądkowych granicach, zapewnij swojemu dziecku wybór – np. odnośnie tego, co chce zjeść na śniadanie lub co włożyć na siebie, idąc do przedszkola. Zapewnienie dziecku ze spektrum  możliwości wyboru często zmniejsza jego frustrację i zapewnia poczucie kontroli, co może także ograniczyć zachowania agresywne.

Wszelkie planowane zmiany w codziennej rutynie, takie jak np. wycieczka czy odwiedziny gości, komunikuj dziecku z wyprzedzeniem. W ten sposób dasz mu możliwość przygotowania się na dane wydarzenie, a to ograniczy ryzyko niepożądanej agresywnej reakcji.

Zadbaj o odpowiednie warunki

Zadbaj o spokojną przestrzeń. Czasami dzieci ze spektrum mogą potrzebować przerwy od stymulacji. Stworzenie w domu spokojnej i cichej przestrzeni, w której dziecko będzie mogło pobyć samo i się zrelaksować, jest bardzo pomocne. To może być „kącik spokoju” w rogu pokoju, małe tipi albo choćby zaaranżowana przestrzeń pod biurkiem, która będzie stanowiła dostępny dla dziecka azyl.

Rozmawiaj o uczuciach

Warto z dzieckiem dużo rozmawiać o emocjach i samemu modelować jasną komunikację w tym obszarze, nazywać wprost swoje uczucia, mówiąc np.: „Jest mi smutno”. Wówczas dziecko szybciej nauczy się, że ono także ma prawo odczuwać emocje – także te trudne – i mówić o nich,  zamiast manifestować je agresją. Dziecko potrzebuje czuć Twoje wsparcie i zrozumienie, gdy doświadcza trudności, co oczywiście nie oznacza aprobaty dla agresji. Przeciwnie – możesz okazywać wyrozumiałość względem trudnych emocji dziecka, zachęcając je do wyrażania swoich uczuć w zdrowy, a nie agresywny sposób.

Co robić w trakcie ataku agresji?

W pracy nad wyeliminowaniem zachowań agresywnych u dziecka ze spektrum najważniejsze jest to, co robimy PRZED pojawieniem się niepożądanego zachowania i jak staramy się mu zapobiec. Jednak zdarza się, że mimo szczerych chęci i pracy z dzieckiem nie udaje się zapobiec agresji. Warto wiedzieć,jak reagować na agresję dziecka autystycznego, by zahamować jej strumień w sposób bezpieczny dla siebie i dla dziecka. W sytuacji, gdy zachowanie dziecka stanowi zagrożenie dla niego lub osób w jego otoczeniu, musisz działać natychmiast. 

Skoncentruj się na tym, co się dzieje z dzieckiem, a nie na swojej reakcji. Pamiętaj, że nie możesz reagować agresją na agresję bez względu na formę słowną czy fizyczną, bo to nie przyniesie żadnego rezultatu, może nawet utwierdzić dziecko w skuteczności stosowania agresywnych metod. Postaraj się zachować spokój i nie daj się wyprowadzić z równowagi – choć może to być trudne zadanie. Jeśli utrzymasz swoje emocje na wodzy, oboje na tym zyskacie. W niepokojącej sytuacji reaguj natychmiast – jasno komunikuj, że nie akceptujesz takiego zachowania, nie czekając, aż dziecko po jednym uderzeniu domyśli się, że jego zachowanie jest niepożądane. 

Za każdym razem reaguj w ten sam sposób: mów, działaj i określaj konsekwencje zaistniałej sytuacji. Twoja konsekwencja pozwoli dziecku z czasem zrozumieć, zaakceptować i stosować wyznaczone jasno zasady.

Jak reagować na agresję dziecka autystycznego? Postępuj schematycznie

Jeśli dziecko próbuje Cię uderzyć, postępuj według schematu:

1. Uniemożliwiaj dziecku fizyczny kontakt z Tobą, odsuwając się mu na bok.
2. Jeżeli nie jest to możliwe, koniecznie zabezpiecz wrażliwe części ciała tak, by dziecko nie mogło wyrządzić krzywdy Tobie ani sobie.
3. Ogranicz komunikację werbalną. Nie mów do dziecka, by przestało, nie krzycz, nie tłumacz, nie proś. Unikaj nawiązywania z nim kontaktu wzrokowego lub reagowania fizycznego (wzdrygania się lub robienia min). Bardzo ważne jest to, by uwaga z Twojej strony pojawiała się wyłącznie w sytuacji braku niepożądanego zachowania.
4. Spokojnie zaproponuj dziecku inną metodę komunikacji. Powiedz np., że jeśli potrzebuje Twojej uwagi, może dotknąć Twojej ręki i powiedzieć „przepraszam, potrzebuję…”, a nie uderzać Cię z całej siły.
5. Nawiąż z dzieckiem kontakt wzrokowy dopiero wtedy, gdy zacznie zachowywać się prawidłowo. W przeciwnym razie dziecko zacznie kojarzyć swoje agresywne zachowanie z uwagą z Twojej strony A na niej właśnie mu zależy. Takie zachowanie zachęci je do powtarzania niepożądanych zachowań.

Radzenie sobie z zachowaniami agresywnymi dziecka jest ogromnym wyzwaniem. Żaden rodzic nie powinien być w tej sytuacji zdany wyłącznie na siebie, bo naprawdę nikt z nas nie ma supermocy, które pozwoliłyby w pojedynkę stawić czoła takiemu problemowi. Dlatego zadbaj o wsparcie – także, a może przede wszystkim dla siebie. Ogromnym wsparciem jest praca z doświadczonym terapeutą. Wielu rodziców czerpie siłę także ze spotkań z innymi rodzicami, którzy borykają się z podobnymi wyzwaniami wychowawczymi. Wymiana doświadczeń o tym, jak reagować na agresję dziecka autystycznego, a nawet zwykła życzliwa rozmowa może być niezastąpiona. Nie bój się szukać pomocy i z niej korzystać. Jeśli dasz sobie do tego prawo, skorzystacie na tym oboje – i Twoje dziecko, i Ty.

Artykuł Jak reagować na agresję dziecka autystycznego pochodzi z serwisu Kryształowe Dzieci.

Wielu rodziców przez długi czas nie wie, jak rozpoznać autyzm u dziecka. Zazwyczaj wszystko zaczyna się od przeczucia, że nie rozwija się ono tak, jak powinno. I właśnie tej rodzicielskiej intuicji zawsze warto ufać. Diagnostyka autyzmu nie jest prosta, ale jeśli cokolwiek w zachowaniu dziecka i jego reagowaniu na otaczający świat wydaje się niepokojące, zawsze warto skonsultować się z lekarzem. Na co zwrócić uwagę, obserwując dziecko i co robić, gdy dostrzeżemy u niego charakterystyczne dla autyzmu symptomy?

Rodzic wie o swoim dziecku najwięcej. Nawet najlepszy specjalista nie będzie w stanie w trakcie wywiadu dowiedzieć się o dziecku tyle, ile wie o nim osoba, która spędza z nim najwięcej czasu, obserwuje w rozmaitych sytuacjach, widzi jego interakcje z otoczeniem. Dlatego tak ważni w diagnozowaniu autyzmu są rodzice lub opiekunowie. To właśnie ich obserwacje są bezcenną bazą informacji, która jest podstawą do rozpoczęcia procesu diagnostycznego. To oni widzą dziecko na tle rówieśników, przyglądają się uważnie procesom rozwojowym i jak nikt inny potrafią dostrzec, że coś – mówiąc kolokwialnie – jest „nie tak”. Oczywiście niestandardowe zachowania u dziecka mogą zauważyć często także dziadkowie, przyjaciele rodziny lub nauczyciele przedszkola – ich opinia także jest bardzo ważna. Co zatem powinno zaniepokoić bliskich malucha?

Jak rozpoznać autyzm u dziecka – na co zwrócić uwagę?

Wczesne objawy autyzmu występują zwykle przed 3. rokiem życia. Są widoczne w rozwoju społecznym dziecka i w rozwoju komunikacji. Obejmują brak typowych dla wieku reakcji na otoczenie i próby nawiązania kontaktu. Nieco inne są objawy u bardzo małych dzieci, inne zaś u starszych.

Objawy autyzmu u małego dziecka obejmują:

• niewielkie zainteresowanie innymi ludźmi
• brak reakcji na swoje imię
• brak gaworzenia do 12. miesiąca życia
• unikanie kontaktu wzrokowego
• nieodwzajemnianie uśmiechu, kiedy ktoś się do niego uśmiecha (brak reakcji mimicznych na mimikę np. rodzica). Dzieci z autyzmem mają ubogą mimikę, nie są w tym zakresie ekspresywne, nie naśladują „minek” dla zabawy.
• niepowtarzanie prostych gestów (np. „pa pa”)
• silne zdenerwowanie w sytuacji, gdy nie lubi określonego smaku, zapachu lub dźwięku
• powtarzające się ruchy, takie jak machanie rękami, pstrykanie palcami lub kołysanie ciałem
• ograniczenie komunikacji werbalnej (dziecko mówi wyraźnie mniej niż ile większość dzieci w podobnym wieku)
• niewystępowanie zabaw naśladownicznych wymagających użycia wyobraźni (np. udawanie, że karmi misia czy lalkę)
• powtarzanie tych samych zdań
• brak prób zainteresowania rodzica ciekawymi obiektami (np. huśtawka czy piaskownica), a także brak reakcji na próby zainteresowania takimi obiektami czy zjawiskami ze strony rodzicami (brak gotowości do współpracy)

Kamienie milowe rozwoju

To oczywiście nie wszystkie objawy, które rodzice mogą zaobserwować u dziecka. Dość ważnym kryterium oceny diagnostycznej są też nieprawidłowości w pojawianiu się zachowań zwanych kamieniami milowymi w rozwoju, czyli typowych umiejętności i odruchów, które dziecko nabywa wraz z wiekiem. Nie wszystkie wymienione symptomy muszą też wystąpić u każdego dziecka. Dzieci rozwijają się w równym tempie i często pewne braki, które obserwują rodzice, w dość szybkim czasie są przez dziecko „nadrabiane”. Warto jednak zachować czujność, by nie przegapić istotnych braków, zrzucając je na karb indywidualnego rozwoju.

Jak rozpoznać autyzm u dziecka w starszym wieku?

U starszych dzieci objawy autyzmu mogą dodatkowo obejmować:

• wrażenie, że dziecko nie rozumie, co myślą lub czują inni ludzie
• przywiązanie do ścisłej codziennej rutyny i silne wzburzenie, gdy cokolwiek w planie dnia od niej odbiega
• bardzo żywe zainteresowanie (nadmiarowe) pewnymi konkretnymi przedmiotami lub czynnościami
• trudności w nawiązywaniu przyjaźni
• preferowanie samotności/unikanie interakcji z rówieśnikami
• bardzo dosłowne rozumienie pewnych zwrotów, takich jak np. „złamać nogę”
• nieumiejętność opisania własnego samopoczucia

Objawy autyzmu u dziewczynek i u chłopców

Warto zwrócić uwagę, że objawy autyzmu mogą być nieco inne u dziewczynek i u chłopców.

Dziewczynki z autyzmem mogą dość skutecznie ukrywać niektóre oznaki autyzmu, naśladując zachowanie i zabawę innych dzieci, lepiej niż chłopcy radzić sobie w sytuacjach społecznych i wykazywać mniej oznak powtarzających się zachowań. To jednak oznacza, że autyzm może być trudniej diagnozowany właśnie u dziewczynek.

Co robić, gdy zachowanie dziecka Cię niepokoi?

Przede wszystkim – zachować spokój i nie wpadać w panikę.

Jak wygląda diagnostyka autyzmu u dzieci?

Najważniejsze jest to, by swoimi niepokojami i wątpliwościami dotyczącymi rozwoju i zachowań dziecka podzielić się ze specjalistą. To może być na początek pediatra, który na dziecko i opiekuje się jego zdrowiem od pierwszych miesięcy. Jeśli dziecko ma 18-36 miesięcy, rodzice mogą wypełnić test przesiewowy pod kątem rozwoju społecznego. Choć nie zastępuje on diagnozy, pomaga rozpoznać wczesne symptomy, które mogą wskazywać na autyzm. W przypadku niepokojącego wyniku trzeba skonsultować się ze specjalistami. Choć diagnozę ostatecznie stawia psychiatra, w procesie uczestniczy zwykle zespół składający się dodatkowo z psychologa, logopedy i pedagoga specjalnego.

Diagnostyką autyzmu u dzieci zajmują się poradnie psychologiczno-pedagogiczne lub prywatne ośrodki diagnostyczno-terapeutyczne wyspecjalizowane w zakresie spektrum autyzmu. Obejmuje ona wywiad z rodzicami, podczas którego specjalista zadaje szereg pytań dotyczących postępów rozwojowych dziecka. W trakcie rozmowy rodzice opowiadają o dotychczasowym rozwoju dziecka, niepokojących zachowaniach czy też przebiegu ciąży. Ważną częścią diagnostyki jest także analiza innych źródeł informacji o dziecku, takich jak opinie wychowawców przedszkolnych czy szkolnych, nauczycieli, a także nagrań rodzinnych filmików czy zabaw albo przedstawień przedszkolnych. Lekarz może także zlecić dodatkowe badania (np. genetyczne) lub konsultacje z neurologiem, rehabilitantem, audiologiem lub okulistą.

Test ADOS-2

Drugi ważny etap to obserwacja dziecka. Lekarz proponuje dziecku rozmaite aktywności i obserwuje, jak dziecko reaguje na zadania, nowe osoby w otoczeniu, jak się zachowuje pozostawione samo sobie. Cennym narzędziem w diagnostyce autyzmu jest także ADOS-2 – specjalnie przygotowany protokół obserwacji, określany jako “złoty standard” w diagnozie zaburzeń ze spektrum autyzmu, dostępny w Polsce od kilku lat. Obejmuje on szereg zadań do wykonania przez dziecko lub wspólnych aktywności z dzieckiem oraz specjalnie opracowany wywiad. 

Choć nie da się ukryć, że diagnostyka autyzmu jest procesem dość długim i wymaga cierpliwości i konsekwencji od rodziców, nie warto ani się jej bać, ani tym bardziej z nią zwlekać. Tak jak w przypadku każdej innej choroby – im wcześniejsze wykrycie i podjęta właściwa terapia, tym większe szanse na lepszy poziom funkcjonowania i samodzielności dziecka w przyszłości.

Artykuł Jak rozpoznać autyzm u dziecka? pochodzi z serwisu Kryształowe Dzieci.

Wielu rodziców boi się zmian, jakie będą musiały zostać wprowadzone w życiu całej rodziny i otoczeniu dziecka w związku z diagnozą. Tymczasem wszystko jest kwestią nastawienia i wiedzy na temat ADHD. Sytuacja, ta z początku może się wydawać przerażająca i bardzo trudna. Jednak z czasem i w miarę zdobywanej wiedzy i umiejętności oraz obserwacji dziecka staje się bardziej zrozumiała, rozpoznana i oswojona. A tym samym nie przerasta Twoich możliwości.

Podstawą wsparcia dla dziecka z ADHD jest psychoedukacja

Najważniejsze, byś jako rodzic miał niezbędną wiedzę dotyczącą problemów, jakie napotyka Twoje dziecko w związku z tym zaburzeniem. Tak, by móc reagować adekwatnie i działać zgodnie z planem. Ułóż go tak, by pomagał dziecku odnajdywać się w codzienności i funkcjonować najlepiej, jak to możliwe.

Zanim zaczniesz pracować z dzieckiem, zadbaj o własną psychoedukację. Jest wiele placówek, które mają w ofercie zajęcia z psychoedukacji wychowawczej dla rodziców dzieci z ADHD. W mniejszych miejscowościach warto skorzystać choćby z pomocy psychologa specjalizującego się w pracy dziećmi i rodzicami dzieci z tym zaburzeniem. Chodzi o to, by nie poruszać się po omacku i nie testować na własnym dziecku rozwiązań. Nawet jeśli te rozwiązania intuicyjnie wydają Ci się słuszne. Jako rodzic możesz mieć poczucie, że to Ty wiesz, co dla Twojego dziecka jest dobre. Przecież je bezgranicznie kochasz i chcesz dla niego jak najlepiej. Na pewno tak jest, ale żaden rodzic nie jest omnipotentny. Pewnych rzeczy związanych zespołem nadpobudliwości masz prawo po prostu nie wiedzieć, niezależnie od tego, jak silna więź łączy Cię z dzieckiem.

Warto dać najpierw pomóc sobie, by potem móc skutecznie pomagać dziecku. Profesjonalne wsparcie specjalisty pozwoli wytyczyć taką drogę postępowania i organizowania Waszego codziennego życia, która ułatwi Twojemu dziecku zarządzanie własnymi emocjami i radzenie sobie z wyzwaniami, jakie stawia przed nim świat zewnętrzny. Zdobyta w ten sposób wiedza sprawi, że będzie Ci łatwiej zrozumieć dziecko, jego potrzeby i ograniczenia. A to pozwoli na skuteczniejszą edukację oraz zapewnianie mu mądrego wsparcia.

Rozmawiaj, pytaj, obserwuj

Nie wszystkie dzieci z ADHD mają te same problemy. Są oczywiście objawy charakterystyczne dla zaburzenia, jednak nie wszystkie muszą dotyczyć Twojego dziecka w jednakowym stopniu. Dlatego bardzo ważne jest ustalenie, jakie konkretne sytuacje czy codzienne wyzwania sprawiają dziecku szczególną trudność. Może największym wyzwaniem jest dla niego skupienie się podczas lekcji i w tej sferze potrzebuje szczególnego wsparcia? A może najtrudniej mu nie reagować impulsywnie? Wtedy, gdy zaburzona zostaje codzienna rutyna? Lub ktoś robi coś, co dziecku nie odpowiada? i wówczas ma kłopot z tym, by zareagować inaczej niż impulsywnie? By to ustalić, możesz zadawać dziecku proste pytania, ale nie w formie „przesłuchania”, a raczej życzliwej rozmowy. Przyglądaj się jego interakcjom z otoczeniem i rówieśnikami, zrób wywiad środowiskowy – z opiekunkami z przedszkola, szkolnym wychowawcą. Im więcej dowiesz się o potrzebach i ograniczeniach swojego dziecka, tym łatwiej będzie Ci opracować wspierający je plan działania.

Wprowadź równowagę między aktywnością a wypoczynkiem u dziecka z ADHD

Postaraj się tak skonstruować plan każdego dnia, by pomóc dziecku efektywnie zarządzać energią i zapewnić odpowiednią ilość wypoczynku. To bardzo ważne dla każdego człowieka, a szczególnie istotne u dzieci z nadpobudliwością. Co możesz zrobić?

• Wprowadź do życia dziecka aktywność fizyczną. Nie bój się, że to pogłębi jego nadpobudliwość. Nie chodzi też o to, by dziecko miało „wybiegać” czy „wyskakać” ADHD – bo tego zrobić się nie da. Zorganizowane zajęcia sportowe i inne zajęcia fizyczne mogą jednak pomóc mu zwiększyć poczucie własnej wartości i uwolnić energię w zdrowy i produktywny sposób wraz z innymi dziećmi w podobnej grupie wiekowej. Dzieci z ADHD, które ćwiczą, często śpią lepiej, co może złagodzić objawy ADHD. Choć wybór zajęć powinien być dostosowany do predyspozycji dziecka, niektóre dyscypliny mogą odgrywać szczególną rolę terapeutyczną. Pomocną strategią mogą być np. sztuki walki, ponieważ kładą nacisk na samokontrolę i zwiększają pewność siebie.
• Podczas zajęć fizycznych zadbaj o regularne przerwy na odpoczynek. Podczas nauki czy zabaw polegających na wysiłku intelektualnym organizuj z kolei krótkie przerwy na ćwiczenia fizyczne. Chodzi o to, by pilnować równowagi pomiędzy zajęciami wydatkującymi energię i wyciszającymi.
• Postaraj się wprowadzić zdrową rutynę snu. Najlepiej, by dziecko chodziło spać stale o tej samej porze. Możesz wprowadzić wieczorne czytanie książeczek jako stały zwyczaj przed zaśnięciem. Koniecznie zadbaj też o to, by dziecko nie miało dostępu do urządzeń elektronicznych przynajmniej godzinę przed pójściem do łóżka. Dbaj o to, by także w ciągu dnia czas spędzany przed ekranem telewizora czy laptopa był równoważony innymi aktywnościami.
• Dbaj o dietę dziecka. Pilnuj stałych pór posiłków, a menu komponuj tak, by było bogate w składniki zapewniające energię i koncentrację.
• Ustal dobre rutyny. Podobne pory posiłków, ćwiczeń, spacerów czy kąpieli są bardzo istotne. Stały harmonogram zadań każdego dnia sprawia, że zaskakujące i niespodziewane sytuacje mogą zostać ograniczone do minimum. A to bardzo pomaga dzieciom z nadpobudliwością. Wewnętrzna struktura dziecka z ADHD jest rozedrgana, dlatego tak ważne jest zapewnienie mu uporządkowanej struktury zewnętrznej. Im mniej będzie w Waszym planie dnia sytuacji niespodziewanych i nagłych, tym mniejsze ryzyko impulsywnej reakcji dziecka. Ważne, by przewidywać to, co może się zdarzyć w ramach rutynowych działań. Wyjście do przedszkola 15 minut wcześniej może pozwolić Wam uniknąć szeregu nieprzyjemnych konsekwencji wynikających z pośpiechu i zaniedbania zwyczajów podczas spaceru z powodu braku czasu.
• Staraj się w miarę możliwości otrzymywać ład w otoczeniu dziecka. Porządek na biurku podczas odrabiania lekcji bardzo ułatwi mu skupienie się. Ograniczaj puszczanie głośnej muzyki czy elementy typu świecące i grające zabawki, bo to dodatkowe bodźce rozpraszające i pobudzające.

Zadbaj o jasną komunikację i wspieraj dziecko w relacjach

Możesz zrobić wiele, by ułatwić dziecku kontrolowanie jego zachowania i budowanie dobrych relacji.

• Mów do dziecka jasno, prosto, używając krótkich i zrozumiałych komunikatów. Zdania złożone wielokrotnie mogą być dla niego zbyt skomplikowane. Upewnij się, że dziecko zrozumiało Twoje słowa i że jest dla niego jasne, co ma zrobić lub czym teraz się zajmiecie, a w razie wątpliwości po prostu powtórz. Twoje dziecko potrzebuje precyzyjnych instrukcji. Dobrym pomysłem dla starszych dzieci może być nawet spisanie obowiązujących w domu zasad czy obowiązków dziecka i zawieszenie ich w widocznym miejscu. Taka ściągawka bywa bardzo porządkująca.
• Staraj się panować nad własnymi emocjami – to ważne, choć bywa trudne. Niektóre reakcje Twojego dziecka mogą być dla Ciebie bardzo irytujące. Pamiętaj, że ono nie reaguje złośliwie, a wiele jego zachowań wynika właśnie z zaburzenia. Im więcej cierpliwości uda Ci się zachować, tym lepiej dla Waszej relacji i dla rozwoju dziecka. Rodzice są dla dziecka najbardziej wpływowym wzorem do naśladowania. Jeśli nie potrafisz się kontrolować, jak możesz oczekiwać, że Twoje dziecko będzie wykazywać się samokontrolą?
• Zadania i domowe obowiązki dopasuj do mocnych stron dziecka. Wasza współpraca będzie wyglądała o wiele lepiej, jeśli obowiązkiem dziecka będzie to, co ono lubi robić, niż to, do czego czuje się przymuszane wbrew swoim predyspozycjom. Jeśli woli pomagać w odkurzaniu czy pracach w ogrodzie, nie zmuszaj go do wycierania kurzy. Dostosuj obowiązki do możliwości dziecka. Dzieci z ADHD wykazują trudności w adaptacji zachowania do oczekiwań środowiska. W związku z tym często łatwo rezygnują, kiedy uważają, że zadanie jest zbyt trudne. Są też bardziej wrażliwe na wzmocnienie pozytywne (nagrody) niż inne dzieci. Chwal więc i doceniaj dziecko, gdy dobrze wykona swoje zadanie. Chodzi o to, by koncentrować się na sukcesach i mocnych stronach, a nie podkreślać ograniczenia i fokusować się na porażkach wynikających z ADHD. Twoje pozytywne nastawienie jest bardzo ważne!
• Nie stosuj kar, ale pozwól dziecku ponosić konsekwencje swoich zachowań. Bardzo ważne jest to, by zaakceptować, że pewne cechy temperamentu dziecka są niezależne od jego niezależnych od woli. Dziecka z ADHD absolutnie nie wolno karać za objawy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej, ponieważ nie ma na nie wpływu. Warto zamiast karać, uczyć dziecko strategii i umiejętności samokontroli. Pamiętaj, że dyscyplina, której potrzebuje Twoje dziecko, to nie to samo, co stosowanie kar! Dyscyplina obejmuje wyjaśnienie złego zachowania i przekierowanie na zachowanie akceptowalne – wraz z pozytywnym wzmocnieniem za każdym razem, gdy dziecko dokonuje dobrego wyboru zachowania. Kara zaś wykorzystuje strach i wstyd, które mają zmusić dziecko do odpowiedniego zachowania. To ogromna różnica.
• Nie utożsamiaj dziecka z ADHD! Możesz to robić nieświadomie, nazywając np. dziecko leniuchem czy bałaganiarzem. Chodzi o to, by oceniać konkretne zachowanie, a nie dziecko. Kiedy personalizujesz problemy dziecka związane z ADHD, jego samoocena gwałtownie spada. Ale kiedy współpracujesz z dzieckiem, aby rozwiązać różne negatywne zachowania, tworzysz klimat, w którym dziecko czuje się kochane i wspierane pomimo swoich wad.
• Odmawiaj dziecku, jeśli to konieczne, ale w sposób rozsądny i wyważony. Jeśli zbyt wielu rzeczy będziesz mu odmawiać, będzie sfrustrowane. Wytłumacz w prosty sposób przyczyny, dla których na coś, czego dziecko bardzo chce, nie możesz się zgodzić. Jest ogromna różnica między przyjemną interakcją rodzic-dziecko, a przykrą konfrontacją.
• Wspieraj jego przyjaźnie. Pomóż dziecku nauczyć się np. dzielić i działać na zmianę. Na przykład opowiadając dziecku o kolejnych etapach, kiedy razem gracie w jakąś grę, i mówiąc: „Teraz moja kolej na zbudowanie wieży, potem twoja kolej”. Podpowiadaj strategie postępowania, gdy wystąpi problem z innym dzieckiem, jak choćby rozmowa z wychowawcą zamiast prób rozwiązania konfliktu agresją. Zachęcaj dziecko do współdziałania z innymi dziećmi, np. organizując animowane zabawy grupowe.

Poproś o współdziałanie nauczycieli i opiekunów w placówkach

Dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej mogą mieć trudności z nauką w szkole. Nie wszystko można dostosować do potrzeb dziecka, ale wiele udogodnień, które ułatwią Twojemu dziecku naukę i funkcjonowanie wśród rówieśników można wprowadzić bez trudu. Nauczyciel po rozmowie z rodzicem może wprowadzić na przykład takie udogodnienia:

• Podzielić zajęcia lekcyjne lub konkretne zadania związane z nauką na mniejsze części.
• Częściej udzielać dziecku pomocy indywidualnej.
• Rozplanować usadzenie dzieci w klasie tak, by Twoje dziecko siedziało blisko przodu klasy, z dala od czynników rozpraszających.
• Trudniejsze zadania edukacyjne dawać dziecku rano lub po przerwach.
• Dać dziecku dodatkowy czas na dokończenie zadań.
  

Współpraca z nauczycielami i wychowawcami to bardzo ważny element budowania systemu wsparcia dla dziecka. Im więcej będzie ono miało wokół siebie osób świadomych problemu, wrażliwych i gotowych zaoferować wsparcie – tym lepiej. O zasadach postępowania i potencjalnych problemach warto także porozmawiać z najbliższą rodziną – dziadkami, ciociami, bliskimi przyjaciółmi rodziny. Chodzi o to, by dorośli, którzy mają kontakt z dzieckiem, byli świadomi. Dzięki temu mogą oni także je wspierać, a nie działać – nawet zupełnie nieumyślnie – na jego niekorzyść.

Pamiętaj o sobie!

To bardzo ważny punkt. Niezależnie od tego, jak bardzo kochasz swoje dziecko i jak wiele jesteś w stanie dla niego znieść czy poświęcić – nie możesz zapominać o sobie. Jesteś rodzicem, starasz się być w tej roli najlepszą wersją siebie, ale nie zapominaj, że jesteś także kobietą albo mężczyzną, pracownikiem, partnerką czy partnerem, czyimś przyjacielem, bratem, siostrą, córką, synem.

To, że Twoje dziecko ma ADHD, absolutnie nie oznacza, że powinieneś zrezygnować ze spełniania swoich potrzeb i realizowania się w rolach innych niż rodzicielska. By dbać o swoje dziecko, najpierw potrzebujesz zadbać o swój własny dobrostan. Masz prawo do odpoczynku i regeneracji, do czasu tylko dla siebie, do słabszych momentów, do poczucia bezradności, do zmęczenia, do złości. Masz prawo prosić o pomoc! Rodzinę, partnera, przyjaciół czy wreszcie – psychologa. Skorzystanie z niej to nie oznaka słabości. Przeciwnie – to dojrzałość, świadomość i odwaga.

Artykuł Dziecko z ADHD – jak je wspierać? pochodzi z serwisu Kryształowe Dzieci.

Choć spektrum autyzmu w większości przypadków jest diagnozowane w dzieciństwie, może także dotyczyć osób dorosłych. Zdarza się tak w sytuacji, gdy dana osoba jako dziecko manifestowała umiarkowane objawy zaburzenia. W związku z tym diagnoza została postawiona błędnie lub też nie została postawiona wcale. Osoby dotknięte tym zaburzeniem często samodzielnie wykształcają w ciągu życia pewne mechanizmy radzenia sobie i funkcjonowania w społeczeństwie. Nie mają świadomości zaburzenia, towarzyszyć im może jedynie pewien dyskomfort i poczucie inności. To z kolei często jest powodem poszukiwania pomocy w gabinecie psychologa, a w konsekwencji trafnie postawionej diagnozy w dorosłym już życiu.

To bardzo ważne, bo pomoc psychologiczna może być dla osoby ze spektrum autyzmu nieocenionym wsparciem. Zwiększy ona jej samoświadomość – dotyczącą i zarówno własnych ograniczeń, jak i szczególnie mocnych stron. Tym samym umożliwi lepsze funkcjonowanie w społeczeństwie dzięki pełniejszemu rozumieniu społecznych oczekiwań w określonych sytuacjach. Trafna diagnoza problemu jest bardzo ważna niezależnie od wieku. Warto wiedzieć, na jakie symptomy zwrócić uwagę, by móc dać pomóc sobie lub komuś bliskiemu, u kogo podejrzewamy nieneurotypowość.

Objawy autyzmu u dorosłych na poziomie zachowania i komunikacji

Symptomy spektrum autyzmu to nie jest prosta lista specyficznych objawów, które, gdy występują, pozwalają automatycznie na trafną diagnozę. Poniższa lista zachowań i odczuć, w których może manifestować się nieneurotypowość. Zawiera ona zarówno to, co mogą zaobserwować inni, jak i to, co samodzielnie może zauważyć osoba ze spektrum. Wiele z poniższych punktów można zaobserwować także u osób neurotypowych – nie we wszystkich bowiem sytuacjach świadczą one o zaburzeniu. Poniższą listę warto zatem potraktować jedynie jako drogowskaz, ale postawienie diagnozy zdecydowanie powierzyć specjalistom.

Osoby ze spektrum autyzmu może dotyczyć przynajmniej kilka z opisanych niżej sytuacji:

• Może mieć problem ze spontanicznym dołączaniem do rozmów, zwłaszcza jeśli są to tzw. small talki. Swobodne pogawędki służące jedynie podtrzymaniu kontaktu nie są dla nich sytuacją naturalną.
• Często dominuje rozmowę i porusza tylko tematy, które są dla niej interesujące. Z trudem koncentruje się na tych obszarach dyskusji, które są poza orbitą jej zainteresowań. Może też  mieć problemy z rozpoznaniem, określaniem, rozumieniem i wyrażaniem swoich emocji, zwłaszcza emocji w stosunku do drugiej osoby.
• Rozmowy dwukierunkowe i wypowiadanie się na zmianę mogą być dla niej trudne. Przejawia raczej skłonność do monologu niż dialogu.
• Może mieć problem ze zrozumieniem i reagowaniem na język niedosłowny, taki jak metafory czy przenośnie. Osoba ze spectrum może mieć także ograniczone poczucie humoru i umiejętność rozumienia ironii i sarkazmu, ponieważ wypowiedzi innych traktuje dosłownie.
• Mówi monotonnym głosem lub posługuje się powtarzalnym językiem, często stosując własne, unikalne zwroty i wyrażenia. Może też w trakcie rozmowy wydawać dźwięki, które dla rozmówcy są nieoczekiwane. Specyficzny sposób komunikacji może sprawić, że otoczenie będzie miało problem ze zrozumieniem wypowiedzi osoby ze spektrum.
• Podczas rozmowy z ludźmi może wykonywać nieoczekiwane lub nietypowe miny lub gesty. Z drugiej strony ekspresja mimiczna osoby ze spectrum może też być mocno ograniczona, powodując efekt „kamiennej twarzy”.
• Może mieć trudności ze zrozumieniem myśli i uczuć innych osób. Z tego powodu u osób autystycznych często pojawia się brak empatii. Jednak nie jest to jednak efekt nieczułości czy bezwzględności, ale raczej braku umiejętności wczucia się w emocje drugiej osoby.
• Jest jej trudno zrozumieć mimikę twarzy lub mowę ciała innych osób, reagować na nie lub odczytywać sygnały społeczne.
• Jest zwykle bardzo bezpośrednia w ocenie ludzi i rzeczy. Ciężko jej zrozumieć działanie konwenansu, może więc ocenić czyjś wygląd bezpardonowo tylko dlatego, że nie potrafi skłamać.
• Trudno jej utrzymywać kontakt wzrokowy podczas interakcji z innymi. Ma ona też szeroką strefę komfortu. Kontakt z drugim człowiekiem w bliskiej odległości może być dla niej trudny do zniesienia. Podobnie jak np. uścisk, przytulenie, a nawet pozornie błahe klepnięcie w ramię podczas rozmowy.
• Może doświadczać trudności w budowaniu bliskich i trwałych relacji, nawet jeśli bardzo ich pragnie.
• Lubi rutynę i harmonogramy, działanie według planu. Ma własne powtarzające się codzienne rytuały i procedury, których lubi przestrzegać. Źle znosi wszelkie zmiany w tym obszarze. Na nieoczekiwane sytuacje czy cokolwiek, co zaburza jej porządek, może reagować niepokojem i złością. Wolniej niż osoby neurotypowe adaptuje się do zmian.
• Może wykazywać bardzo silne reakcje na bodźce zmysłowe lub alternatywnie nie reagować wcale. Nadwrażliwość sensoryczna może dotyczyć hałasów, dźwięków, zapachów, smaków i tekstur.
• Często preferuje samotną pracę – odpowiada jej to bardziej niż praca zespołowa.
• Może mieć bardzo wąskie zainteresowania, jednak w wybranej dziedzinie staje się prawdziwym ekspertem. Sporo osób z autyzmem wysokofunkcjonującym posiada bardzo wysoki iloraz inteligencji.
• Cechuje ją niezgrabność ruchowa – aktywności fizyczne, nawet proste, mogą sprawiać jej wyraźne problemy.

Różne nasilenie objawów autyzmu u dorosłych

Objawy spektrum autyzmu mogą być zatem bardzo zróżnicowane. Niektóre mogą występować u konkretnej osoby z dużym nasileniem. Natomiast w innych obszarach ta sama osoba może wcale nie zdradzać niepokojących symptomów. Pewne znaczenie ma tutaj także płeć. U mężczyzn spektrum autyzmu jest diagnozowane nawet cztery razy częściej niż u kobiet. Niektórzy badacze podejrzewają, że może to wynikać z faktu, iż kobiety na ogół lepiej naśladują zachowania akceptowalne społecznie. Szybciej i sprawniej uczą się „maskować” te zachowania, które zdają się zwracać uwagę innych osób. Sprawia to, że objawy  są w ich przypadku mniej widoczne. Pewne zachowania charakterystyczne dla spektrum, jak np. nadmierna skłonność do perfekcyjnego porządkowania, są też w przypadku kobiet rzadziej postrzegane jako nietypowe.

Jakie są korzyści ze zdiagnozowania autyzmu w dorosłym życiu?

Niezależnie od nasilenia objawów autyzmu u dorosłych diagnoza może przynieść osobie ze spektrum szereg korzyści. W związku z tym zawsze warto podjąć wysiłek diagnostyczny. Jest wiele osób ze spektrum, które doskonale radzą sobie w grupie, chętnie uczestniczą w interakcjach i są towarzyskie. Także z tego powodu diagnozowanie zaburzenia w dorosłym wieku bywa dla specjalistów wyzwaniem. Jednak warto się na nie zdecydować nawet w wieku dojrzałym.

Choć wiele osób dorosłych ze spektrum, które nie mają formalnej diagnozy, ma satysfakcjonującą pracę, utrzymuje szczęśliwe i znaczące relacje oraz cieszy się dobrą jakością życia, są i takie niezdiagnozowane osoby, dla których codzienne funkcjonowanie może być trudnym wyzwaniem, obarczonym ryzykiem poczucia izolacji społecznej, zagubienia w świecie i frustracji. Trafna diagnoza może pomóc zyskać lepsze zrozumienie siebie i swoich zachowań, co może zapewnić większy spokój. Lepsze zrozumienie swoich potrzeb w wyniku terapii może pomóc w opracowaniu szerszego zakresu strategii ich wspierania. Diagnoza może wreszcie umożliwić osobie ze spektrum dostęp do wsparcia i pomocy. A to często okazuje się kamieniem milowym w podnoszeniu jakości życia osoby nieneurotypowej.

Artykuł Objawy autyzmu u dorosłych pochodzi z serwisu Kryształowe Dzieci.